21 . تنها در قرآن كريم آمده است كه رؤياى پيشين يوسف [ كه خواب ديده بود خورشيد و ماه و ستارگان او را سجده كردند ] ، سرانجام در پايان ماجرا تعبير مىشود و با سجدهء پدر ، مادر و برادران صورت عينى و خارجى به خود مىگيرد : « چون [ پدر و مادر و برادران ] نزد يوسف ماندند ، پدر و مادر را در كنار گرفت و گفت به خواست خدا ايمن و آسوده به مصر درآييد . و پدر و مادر را بر تخت نشاند و همه پيش او به سجده افتادند و گفت : پدر جان اين است تعبير آن رؤياى من كه خداى من [ بدين گونه ] آن را حق و راست فرا نمود و به من نيكى كرد كه مرا از زندان رها ساخت و شما را از بيابان [ كنعان ] بدين جا آورد ، پس از آن كه شيطان ميان من و برادرانم كينه انداخته بود . همانا كه خداى من بدانچه مىخواهد باريك‌بين است و همانا كه او داناى فرزانه است . خداى من ! از پادشاهى به من بخشيدى و از دانش حادثه‌گزارى به من آموختى ، اى آفرينندهء آسمان‌ها و زمين در دنيا و آخرت تو كارساز منى ، مرا مسلمان بميران و به شايستگان برسان » « 1 » 22 . در گزارش توراتى داستان يوسف ، از پادشاه مصر همواره با نام فرعون مصر ياد شده « 2 » اما در قرآن تنها پادشاه ( - ملك ) ناميده شده و نه فرعون . « 3 » در اين باره استاد حبيب سعيد ، گفته است كه در سده‌هاى نوزده و هيجده پيش از ميلاد چنين چيزى [ يعنى پادشاه را فرعون گفتن ] رسم بوده است . « 4 » و اين به هيچ روى درست نيست ، زيرا از ديدگاه تاريخى مشهور است كه واژهء « فرعون » در ساختار مصرىاش « بر - عا » يا « بر - عو » ، در آغاز به معنى خانهء بزرگ و بشكوه يا مرتفع بوده است و بيشتر در معنى كاخ شاهان به كار مىرفته است - و نه در معنى كاخ‌نشينان يعنى خود شاهان . اما ديرى نمىگذرد كه از روزگار سلسلهء هيجدهم معنى آن دگرگون مىشود « 5 » و نام احترام‌آميزى مىگردد براى خود شاه . اما اين كه اين واژه در چه زمانى به لقب « فرعون » تبديل مىگردد « سرآلن گاردينر » پژوهشگرى كه دربارهء زبان كهن مصريان سخنش حجت است - آغاز اين دگرگونى را به روزگار فرعون « تحوتمس سوم » ( 1490 - 1436 ق . م ) باز مىگرداند . در آن زمان است كه

--> ( 1 ) . سورهء يوسف ، آيات 99 - 101 ؛ براى شرح آن بنگريد به : تفسير طبرى ، 16 / 264 - 277 . ( 2 ) . سفر پيدايش ، 40 : 7 - 41 ، 15 : 46 ، 31 : 50 ، 7 . ( 3 ) . سورهء يوسف ، آيات 43 ، 50 ، 54 ، 72 ، 76 . ( 4 ) . حبيب سعيد ، المدخل الى كتاب المقدس ، 76 . ( 5 ) . J . A . Wilson , The culture of Ancient Egypt , Chicago , 1963 , p .